Doradztwo zawodowe 2026: od szkolnego obowiązku do realnego przygotowania ucznia do rynku pracy

Od 1 września 2026 r. obowiązują zmienione przepisy dotyczące doradztwa zawodowego. Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 20 stycznia 2026 r. (Dz.U. z 2026 r. poz. 73), zmieniające dotychczasowe rozporządzenie w sprawie doradztwa zawodowego z dnia 12 lutego 2019 r., nie wywraca dotychczasowego systemu do góry nogami. Wyraźnie jednak zmienia sposób myślenia o doradztwie zawodowym w szkole, otwierając je na rynek pracy.

Istotą zmian jest mocniejsze powiązanie doradztwa z rzeczywistością, w której uczeń będzie podejmował decyzje edukacyjne i zawodowe. Oznacza to większe wykorzystanie danych o rynku pracy, kontakt ze światem pracodawców, uwzględnianie nowych technologii i sztucznej inteligencji, rozwijanie praktycznych kompetencji związanych z wejściem na rynek pracy oraz korzystanie z informacji o różnych możliwościach zdobywania kwalifikacji, edukacji formalnej i pozaformalnej oraz idei uczenia się przez całe życie.

Jakie zmiany wynikają z rozporządzenia i jak należy je interpretować, planując oraz realizując doradztwo zawodowe w szkołach?

1. Większe znaczenie rzetelnych i aktualnych informacji o rynku pracy

Jedną z najważniejszych zmian jest większe znaczenie rzetelnych i aktualnych informacji o rynku pracy.

Przy opracowywaniu programu realizacji doradztwa zawodowego szkoła powinna uwzględniać m.in. prognozę zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego, prognozy prowadzone na zlecenie ministra właściwego do spraw pracy oraz wyniki monitoringu karier absolwentów szkół ponadpodstawowych.

Doradca zawodowy został natomiast zobowiązany do systematycznej analizy tych danych i wykorzystywania ich w działaniach prowadzonych z uczniami i rodzicami.

W praktyce oznacza to, że rozmowa o przyszłości ucznia nie powinna opierać się wyłącznie na jego zainteresowaniach czy popularności określonego kierunku studiów. Ważnym punktem odniesienia stają się również informacje o rzeczywistym i prognozowanym zapotrzebowaniu na pracowników.

2. Szkoła bliżej rzeczywistego środowiska pracy

Drugi bardzo wyraźny kierunek zmian to zbliżenie szkoły do rzeczywistego środowiska pracy. Nowelizacja wzmacnia rolę współpracy z pracodawcami i przedstawicielami otoczenia społeczno-gospodarczego.

Program realizacji doradztwa zawodowego na dany rok szkolny ma być opracowywany we współpracy z lokalnymi lub regionalnymi pracodawcami, izbami gospodarczymi lub przedstawicielami branż. Zwrócono uwagę na istotę organizowania wizyt zawodoznawczych, aby umożliwić uczniowi w praktyce poznanie środowiska pracy.

Spotkanie z przedstawicielem zawodu, wizyta w przedsiębiorstwie, warsztat prowadzony przez specjalistę czy poznanie nowoczesnego stanowiska pracy mogą mieć dla ucznia znacznie większą wartość niż kolejna prezentacja dotycząca zawodów.

3. Aktywne angażowanie rodziców

Nowe regulacje podkreślają również znaczenie aktywnego angażowania rodziców w działania związane z doradztwem zawodowym.

Może ono przyjmować różne formy: spotkania, warsztaty, wydarzenia czy inne działania pozwalające rodzicom lepiej poznać współczesny system edukacji i rynek pracy oraz możliwości wejścia na ten rynek młodego pokolenia.

Jest to szczególnie istotne, ponieważ rodzice mają duży wpływ na decyzje edukacyjne młodych ludzi, a ich własne doświadczenia zawodowe nie zawsze odpowiadają realiom rynku, na który za kilka lat wejdą ich dzieci.

Warto z rodzicami tworzyć przestrzeń do rozmowy o tym, jak wspierać młodego człowieka w wyborze bez narzucania mu własnych decyzji.

4. Większa obecność narzędzi cyfrowych i zasobów elektronicznych

Kolejnym kierunkiem zmian jest zdecydowanie większa obecność narzędzi cyfrowych i zasobów elektronicznych.

Przepisy przewidują wykorzystywanie informatycznych narzędzi i zasobów elektronicznych oraz cyfrowych narzędzi komunikacji dostępnych na ogólnodostępnych platformach edukacyjnych i stronach internetowych.

Szkoła ma zatem nie tylko przekazywać uczniom gotową wiedzę, ale również uczyć ich samodzielnego docierania do wiarygodnych informacji dotyczących edukacji, kwalifikacji, zawodów i rynku pracy.

5. Sztuczna inteligencja i przyszłość zawodów

W nowych treściach programowych pojawia się również sztuczna inteligencja. Rozporządzenie nie wprowadza obowiązku korzystania przez doradcę z konkretnego narzędzia AI.

Znaczenie ma przede wszystkim przygotowanie ucznia do rozpoznawania wpływu nowych technologii, w tym sztucznej inteligencji, na zmiany zachodzące w zawodach i formach zatrudnienia.

Zadaniem szkoły nie jest zatem tylko przygotowanie do wyboru zawodu, ale również do funkcjonowania w świecie ciągłej zmiany.

6. Więcej uwagi dla kwalifikacji i różnych dróg rozwoju

Zmiany obejmują również treści związane z kwalifikacjami zdobywanymi poza edukacją formalną.

Uczniowie mają poznawać możliwości nabywania kwalifikacji w ramach Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji, w tym kwalifikacji wolnorynkowych i sektorowych, oraz korzystać ze Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji.

Jest to odpowiedź na rzeczywistość, w której ukończenie szkoły czy studiów coraz rzadziej oznacza zakończenie procesu uczenia się. Współczesna kariera może składać się z kolejnych etapów: szkoły, studiów, kursów, zdobywania nowych kwalifikacji, przekwalifikowania czy zmiany branży.

7. Więcej praktycznego przygotowania do rynku pracy

Zmiany w treściach programowych bardzo wyraźnie wzmacniają także praktyczny wymiar przygotowania uczniów do funkcjonowania na rynku pracy.

W szkołach ponadpodstawowych pojawiają się m.in. wymagania związane ze sporządzaniem i aktualizowaniem dokumentów aplikacyjnych, w szczególności CV i listu motywacyjnego, oraz prezentowaniem siebie i swoich kompetencji podczas rozmowy kwalifikacyjnej – także poprzez jej symulację.

W klasach VII–VIII większą uwagę zwraca się m.in. na porównywanie własnych zasobów i preferencji z wymaganiami rynku pracy i oczekiwaniami pracodawców, możliwość pracy zdalnej, elastyczne formy zatrudnienia, przedsiębiorczość czy zdobywanie doświadczenia poprzez wolontariat i projekty społeczne.

To pokazuje zmianę kierunku: mniej teorii o rynku pracy, więcej przygotowania do rzeczywistego funkcjonowania na nim.

8. Doradztwo zawodowe to zadanie całej szkoły

Nowe zapisy ustawy nie oznaczają, że każdy nauczyciel staje się doradcą zawodowym. Warto jednak przypomnieć, że już Prawo oświatowe przewiduje realizację doradztwa zawodowego nie tylko podczas odrębnych zajęć z doradcą, ale również na obowiązkowych zajęciach edukacyjnych, zajęciach związanych z wyborem kierunku kształcenia i zawodu prowadzonych w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz zajęciach z wychowawcą.

Skuteczny system doradztwa powinien wykorzystywać potencjał całego grona pedagogicznego. Szczegółowe zapisy dotyczące organizacji doradztwa zawodowego w każdej placówce powinny znaleźć się w Wewnątrzszkolnym Systemie Doradztwa Zawodowego i są to zapisy w statucie szkoły. Nie istnieje jeden uniwersalny dokument mogący określić te zadania jednakowo dla wszystkich placówek.

Nauczyciel matematyki może pokazać zastosowanie kompetencji matematycznych w konkretnych zawodach. Nauczyciel języka obcego – przeprowadzić symulację rozmowy rekrutacyjnej. Nauczyciel informatyki może rozmawiać o kompetencjach cyfrowych i wpływie AI na zawody oraz zaproponować w tych tematach praktyczne ćwiczenia. Wychowawca może pracować nad mocnymi stronami, wartościami i celami uczniów, a pedagog lub psycholog wspierać tych, którzy mają szczególne trudności z podjęciem decyzji.

Rolą doradcy zawodowego staje się w takim modelu nie tylko prowadzenie własnych zajęć, ale również koordynowanie, inspirowanie i wspieranie działań podejmowanych w szkole.

Co zatem jest istotą zmian od 1 września 2026 roku?

Doradztwo zawodowe ma być:

• bliżej rzeczywistych potrzeb rynku pracy,
• bliżej pracodawców,
• bliżej nowych technologii,
• bliżej praktycznych kompetencji,
• bliżej rodziców,
• i przede wszystkim – bliżej rzeczywistych potrzeb młodego człowieka, który będzie funkcjonował na rynku pracy zapewne innym od tego, który znamy dzisiaj.

Nie chodzi więc jedynie o aktualizację dokumentów w szkole, chociaż opisywane zmiany wymagają aktualizacji Wewnątrzszkolnych Systemów Doradztwa Zawodowego oraz Programów realizacji doradztwa zawodowego.

Co warto sprawdzić na początku roku szkolnego 2026/2027?

Początek roku szkolnego 2026/2027 jest dobrym momentem, aby sprawdzić nie tylko zgodność dokumentacji z nowymi wymaganiami, ale również odpowiedzieć sobie na kilka ważniejszych pytań:

1. Czy nasz program doradztwa wykorzystuje aktualne informacje o rynku pracy?
2. Czy współpracujemy z pracodawcami?
3. Czy uczniowie mają możliwość poznawania rzeczywistych środowisk pracy?
4. Czy rodzice są aktywnie włączani w działania?
5. Czy uczymy młodzież korzystania z wiarygodnych cyfrowych źródeł informacji?
6. Czy rozmawiamy o wpływie AI na przyszłość zawodów?
7. Czy prowadzona jest ewaluacja i badanie potrzeb wszystkich odbiorców: uczniów, rodziców, nauczycieli i przedstawicieli lokalnego rynku pracy?
8. Czy nauczyciele i specjaliści wiedzą, jaka jest ich rola w szkolnym systemie doradztwa?

Dokumenty niezbędne do planowania i realizacji doradztwa zawodowego

Poniżej krótkie przedstawienie dokumentów niezbędnych do planowania i realizacji doradztwa zawodowego w szkole.